Missale secundum ordinem Carthusiensium, cum calendario et ordinatio missae (16e eeuw)

Gent, Universiteitsbibliotheek

signatuur 508 (olim 23 A)
folia 221 fol.
herkomst Luik: kartuizers (vermoedelijk)
datering 1545-1589
biblioref. De Goesin-Verhaeghe, P.F., Catalogue des livres rares et précieux au nombre de 14435 lots de la bibliothèque de feu monsiuer Jean-François Vande Velde ... d'après le catalogue manuscrit du défunt, dl. 2, Gand 1832, 677 (nr. 15047)
De Saint-Genois, Jules, Catalogue méthodique et raisonné des manuscrts de la Bibliothèque de la Ville et de l'Université de Gand, Gand 1849-1852, 343 (nr. 467)
Derolez, A., Inventaris van de handschriften in de Universiteitsbibliotheek te Gent, Gent 1977, 43
beschrijving Het manuscript, in-4° (Saint-Genois, Vande Velde) of in-8° (Derolez), is gebonden in een mooie imitatieband uit de 19e eew. De laatste folia met de missen voor de overledenen (fol. 217v-221v) zijn onvolledig. Hier en daar worden enkele sierinitialen aangetroffen. Het handschrift bevat ook gregoriaanse muzieknotatie met melismen.1 De eerst zeven folia zijn een calendarium volgens de Orde van de Kartuizers met de heiligenfeesten volgens maand en dag. Over het algemeen is het schrift duidelijk. In de marge staan enkele vrij moeilijk leesbare notities met betrekking tot de liturgische voorschriften. Dit kerkelijk boek is zeker gebruikt geweest, al komen er toch ook vele schijnbaar ongebruikte folia in voor. Wat het tijdstip betreft waarop dit manuscript mogelijk werd vervaardigd, zou de datering op het einde van het eerste muziekvoorbeeld op fol. 29v-30r kunnen wijzen: a° dni m vc xlv, dit is 1545. Andere muziekvoorbeelden vindt men op fol. 74v-75v, 94r-96r, 102r-105r, 166r. In de marge staan aandudingen van zonsopgang en -nedergang en sterrenbeelden. In de kalender worden de maanden vanaf augustus ook in het Nederlands vermeld: oogstmaent (augustus), geerstmaent (september), wynmaent (oktober), slachtmaent (november), wintermaent (december). Het handschrift komt bijna waarschijnlijk uit (de kartuis van) Luik gezien de eigen feesten van deze stad er worden vermeld en in de kalender typische kartuizerheiligen voorkomen.

De kalender bevat volgende heiligenfeesten:
Januari
1 Besnijdenis van Jezus (Circumcisio) 17 Antonius abt "tricenarium cardinale" (in de marge) ...

Februari
2 Maria-Lichtmis (Purificatio) 3 Blasius bisschop en martelaar 5 Agatha maagd en martelares 14 Valentinus priester en martelaar 22 Sint-Petrus' Stoel (te Antiochië) 24 Matthias apostel

Maart
7 Thomas van Aquino belijder en kerkleraar 12 Gregorius I paus 19 Josephus bruidegom van Maria 21 Benedictus abt 25 Annunciatie (Maria-Boodschap)

April
1 Hugo van Grenoble 2 Franciscus van Paula belijder2 4 Ambrosius 3 14 Tiburtius martelaar 23 Georgius martelaar 25 Marcus evangelist 28 Vitalis martelaar 29 Petrus' marteldood (Petrus van Verona), Catharina van Siena maagd

Mei
1 Philippus & Jacobus apostelen 3 Alexander paus & Kruisvinding 10 Gordianus martelaar 12 Nereus martelaar 25 Urbanus I paus en martelaar

Juni
1 Marcellinus martelaar 9 Primus & Felicianus martelaren 11 Barnabas apostel 12 Basilides, Cyrinus & Nabor martelaren 13 Antonius van Padua belijder4 16 Cyricus5 18 Marcus & Marcellianus martelaren 19 Gervasius & Protasius martelaren 22 Tienduizend martelaren van Ararat 24 Joannes Baptista' geboorte 26 Joannes & Paulus martelaren 28 Leo II paus 29 Petrus & Paulus apostelen 30 Paulus' gedachtenis

Juli
2 Bezoek van Maria, Processsus & Martianus martelaren 6 Octaaf van Petrus & Paulus apostelen 9 Maria-Visitatie6 10 Zeven Broeders martelaren 20 Margaretha van Antiochië maagd en martelares 21 Praxedis maagd 22 Maria Magdalena 23 Apollinaris van Ravenna bisschop en martelaar 24 Christina van Bolsena maagd en martelares 25 Jacobus apostel 26 Anna moeder van Maria 28 Nazarius & Celsus martelaren 29 Felix II (paus) & Simplicius martelaren 30 Abdon & Sennen martelaren 31 Germanus van Auxerre

Augustus
1 Sint-Petrus' Banden 2 Stephanus paus en matelaar 3 Terugvinding (Inventio) van Stephanus 4 Dominicus ordestichter7 5 [onleesbaar gemaakt] 6 Felicissimus & Agapitus martelaren, Gedaanteverandering van Jezus Christus (Transfiguratio) 8 Cyriacus en gezellen martelaren 10 Laurentius martelaar 11 Tiburtius martelaar 13 Hippolytus martelaar 14 Eusebius van Rome belijder 15 Maria-Tenhemelopneming (Assumptio) 18 Agapitus belijder 20 Bernardus van Cîteaux 22 Octaaf van Maria-Tenhemelopneming, Timotheus & Symphorianus martelaren 24 Bartholomeus apostel 28 Augustinus van Hippo bisschop 29 Onthoofding van Joannes Baptista (Decollatio) 30 Felix & Adauctus martelaren

September
8 Maria-Geboorte 9 Gorgonius martelaar 10 Nicolaus van Tolentino 11 Protus & Hyacinthus martelaren 14 Kruisverheffing 15 Zeven Smarten van Maria, Nicomedes martelaar 16 Lucia van Rome martelares 17 Lambertus van Maastricht bisschop 21 Mattheus apostel en evangelist 22 Mauritius en gezellen martelaren 23 Thecla maagd en martelares 27 Cosmas & Damianus martelaren 29 Kerkwijdingsfeest van Michael aartsengel 30 Hieronymus van Stridon priester en kerkleraar

Oktober
1 Remigius van Reims bisschop 4 Franciscus van Assisi 6 Bruno van Keulen ordestichter 7 Marcus martelaar 9 Dionysius van Parijs bisschop en martelaar 13 Octaaf van Bruno van Keulen 14 Calixus I paus en martelaar 18 Lucas evangelist 21 Elfduizend Maagden (Ursula van Keulen en gezellinnen) martelaressen, Hilarion abt 25 Crispinus van Soissons martelaar 28 Symon en Judas apostelen

November
1 Allerheiligen, Caesarius8 2 Commemoratio omnium fidelium, Eustachius9 3 Hubertus van Luik bisschop "festum celebre in civitate sed non in ordine" 6 Leonardus van Noblat belijder "festum in civitate, sed non in conventu" 9 Theodorus (Tiro) van Euchaïta martelaar, Commemoratio fratrum nostrorum 11 Martinus van Tours bisschop 12 Didacus van Alcalà franciscaan 13 Brictius van Tours bisschop 17 Hugo van Avalon (van Lincoln) bisschop, kartuizer 21 Maria-Opdracht (Presentatio), Columbanus van Bobbio abt en belijder 22 Cecilia maagd en martelares 23 Clemens I paus en martelaar 24 Chrysogonus martelaar 25 Catharina van Alexandrië maagd en martelares 26 Linus paus 27 Vitalis van Bologna 29 Saturninus matelaar 30 Andreas apostel

December
4 Barbara maagd en martelares 6 Nicolaus van Myra bisschop 7 Ambrosius van Milaan bisschop10 9 Maria-Onbevlekte Ontvangenis 10 Eulalia van Mérida martelares 13 Lucia maagd en martelares 21 Thomas apostel 25 Kerstmis, Anastasia van Sirmium martelares 26 Stephanus eerste martelaar 27 Joannes apostel en evangelist 28 Onnozele Kinderen 29 Thomas van Canterbury bisschop en martelaar 31 Silvester paus. — © Archief Jan De Grauwe.

addendum Toelichting bij de bijlagen
Alle gegevens zoals ze in het handschrift voorkomen zijn in kolom G opgenomen. De kolommen E en F komen uit het artikel van [Du Moustier & Hourlier 1957]. Afwijkingen of merkwaardigheden in vergelijking met de kalender uit het voorgenoemde artikel zijn in kolom I van een commentaar voorzien. Een 12-lessenfeest heeft niet altijd een kapittel en dus is het normaal om de beide vormen tegen te komen (xii lectiones en xii lectionescapitulum). Maar de combinatie van een 12-lessenfeest met een candelarum is ongebruikelijk. Ofwel vindt men “Cand” (abbreviatie van candelarum) of “Sol” (afkorting van solemnitatis), zonder de vermelding van “xii lectiones”.
Enkele feesten
Op 6 mei is het feest van Alexandri, Eventii et Theodoli niet geschrapt, niettegenstaande het in 1577 werd gesupprimeerd. Het feest van de A(m)brosii, werd op 4 april geschrapt is en naar 7 december overgeplaatst; deze wijziging dateert van 1581. Het feest van de Anne op 26 juli kreeg in 1569 een candelarum; dit zou dus een toevoeging van een tweede hand moeten zijn, maar het geschrift is quasi identiek aan dat bij Maria Magdalena op 22 juli. Dit zou verklaard kunnen worden door het feit dat dezelfde persoon de aanvullingen aanbracht. Het feest van Dominici stond verkeerdelijk op 5 augustus ingeschreven en is gecorrigeerd naar 4 augustus; het kapittel bij dit feest opgelegd in 1591 staat niet ingeschreven. Eustachii (et) so(ciorum) ei(us) , die eerst op 2 november werden gevierd, dienden vanaf 1580 op 20 september gevierd te worden, maar het feest werd niet verplaatst. Eustachius wordt inderdaad op 2 november gevierd in de bisdommen Keulen, Luik, Münster, Trier en Utrecht (Strubbe & Voet, 193). Het feest van Inventio s(an)cte Crucis op 6 mei heeft geen candelarum (= solemnitatis) vermeld. De verplaatsing van het feest van Lini, verordend in 1580 van 26 november naar 23 september, is niet gebeurd, ten gevolge waarvan Tecle geen commemoratie heeft. De verplaatsing van het feest van Silee van 28 november naar 13 juli, die in 1580 was bevolen, is niet doorgevoerd. Ook de verplaatsing van Agricola (et) Vitalis van 27 november naar 4 november, verordend in de cartae van 1581, in niet gebeurd.
Datering
De kalender werd aangelegd in 1545 en aangevuld tot 1589. Het octaaf van Bruno op 13 oktober is van de eerste hand en werd met de rang van missa in 1545 ingesteld. De inschrijving van het feest van Didaci op 12 november werd verordend in 1589 en is de laatste aanvulling. Het kapittelfeest voor Dionysii et socior(um) ei(us) op 9 oktober is in 1586 uitgevaardigd, waardoor het 12-lessenfeest is doorgestreept. De toevoeging op 2 april van Francisci de Pauli met een 12-lessenrang werd ingevoerd in 1586. Het feest van Hugonis op 1 april kreeg in 1586 een kapittel. Bij het feest van Petri op 29 april staat op de regel van 30 april de rang van het 12-lessenfeest genoteerd, wat in 1586 werd verordend. Het feest van Nicolai de Tolle(n)tino op 10 september dat in 1586 werd ingesteld, is door een latere hand aangebracht.
Conclusie
De grondlaag is van 1545. Toevoegingen gebeurden tot 1589, maar niet alle wijzigingen, zoals deze uit de jaren 1580-1581, werden aangebracht. De hypothese van Jan De Grauwe over de herkomst van Luik is de meest plausibele, gezien de niet-kartuizerfeesten lokale heiligenfeesten zijn, welke in Luik werden gevierd; de vermelding in civitate bevestigt dit. Bovendien is Luik een stadskartuis. Wel kan men de stad Leuven, die ook in het Luikse bisdom lag, niet volledig uitsluiten: zou de toevoeging van de Nederlandse omschrijving van enkele maanden hierop kunnen wijzen? Of zou het Zelem kunnen zijn en dient in civitate begrepen te worden als een verwijzing naar Luik, de zetel van het prinsbisdom waar ook Zelem onder ressorteerde. Een andere mogelijke verklaring voor de Nederlandstalige maanden is dat het missaal vanuit Luik naar een ander klooster is gegaan. — © jos.bernaer@skynet.be.
  • 1. Melismen zijn meerdere noten op een lettergreep of een notentros.
  • 2. Later bijgevoegd.
  • 3. Doorgestreept, in decembri later bijgevoegd (zie 7 december).
  • 4. Later bijgevoegd.
  • 5. Quiricus van Tarsus, martelaar († 304/05) ?
  • 6. Volgens het Martyrologium van de Cisteriënzers (Paul Guérin, Les petits Bollandistes, dl. 8, Paris 1885, 188).
  • 7. Later bijgevoegd.
  • 8. Caesarius van Clermont, bisschop († ca. 627) of Caesarius van Terracina, diaken ?
  • 9. Voorlopig ondefinieerbaar.
  • 10. Later bijgevoegd.